Сайфи Саройи - ўзбек мумтоз адабиётининг истеъдодли вакилларидан бири. Форс, араб тили, адабиёти, тарихи ва халқ оғзаки поетик ижодини мукаммал ўрганган, ғазалнавис шоир, қасиданавис, эпик достончи ва таржимон сифатида танилган. У Хоразм яқинидаги Қамишли (Сарқамиш) қишлоғида ҳунарманд - қуролсоз оиласида туғилган. Марказий Осиёда мўғуллар истилоси даврида яшаган, ўз ватанини тарк этишга мажбур бўлган, умри дарбадарликда кечган.
Дастлабки билимини ўз юртида олган Сайфи (бу сўзнинг маъноси "қилич" демакдир) Олтин Ўрданинг маркази Саройда уни давом эттиради. Бу эрда у қунт билан ўқиб, шоир сифатида танилади. Бу ҳақда унинг ўзи қуйидагиларни ёзади:
Қамишли юрт менинг тувғон элимди,
Билинг, ғурбатга келтурғон билимди.
Келиб бўлдум саройда шеър фидойи,
Саройнинг шоири, элнинг гадойи.
Урушлар туфайли Сайфи Саройи дастлаб Эронга, кейин Туркияга боради. У умрининг охирларида Мисрга бориб, ўша жойда тахминан 1396 йилда вафот этган.
Шоирнинг ўзбек адабиётига қўшган ҳиссаси бебаҳодир. Ўзидан олдинги яшаб ижод этган шоирлар ижодини ўрганиб, Сайфи Саройи қуидаги мисраларда ижод майдонини боғ гулшанига, шоирларни эса шу боғдаги қушларга қиёс қилиб, икки гуруҳга ажратган:
Жаҳон шоирлари, эй гулшани боғ,
Кими булбулдурур сўзда, кими зоғ.
Бизгача шоирнинг адабий меросидан бир неча ғазаллари, қасида, қитъа, рубоийи, маснавийлари, "Суҳайл ва Гулдурсун" достони (1394) ҳамда "Гулистони бит-туркий"(1390-91) етиб келган. "Синдбоднома" ни ўзбек тилига қилинган таржимаси сақланмаган. Айрим асарлари Истанбулда (1926) "Турк адабиёти намуналари"да берилган.
Сайфи Саройи Саъдийнинг "Гулистон" асарини ўзбек тилига биринчи бўлиб таржима қилиб, ярим оригинал, фалсафий - ахлоқоий "Гулистони бит-туркий" асарини яратган. Саъдий асарининг асосий мағзини олиб, уни замона руҳини ва маҳаллий муҳитни акс эттирувчи янги ҳикоятлар, қитъа ва байтлар билан толдирган.
Асар 8 бобдан иборат :
1 - боб "Султонлар ҳақидаги ҳикоятлар"
2 - боб "Фақирлар ахлоқи ҳақидаги ҳикоятлар"
3 - боб "Қаноатнинг фойдаси ҳақидиги ҳикоятлар"
4 - боб "Сукутнинг фойдаси ҳақидаги ҳикоятлар"
5 - боб "Ишқдаги йигитлик сифати ҳақидиги ҳикоятлар"
6 - боб "Қариликдаги заифлик сифатлари ҳақида"
7 - боб "Тарбиянинг таъсири ҳақида"
8 - боб "Суҳбат одоблари ҳақида", ҳар бир бобда ҳикоятлар бор.
Ҳикоятларнинг кўпчилиги дидактик мазмунда, яъни шоир панд - насиҳат қилиш йўли билан адолат ва осойишталик ўрнатиш, золим подшо ва амалдорларни инсоф ва адолатга чақириш, давлатни қатъий қонун - қоидалар асосида бошқариш, кишилар хулқ - атворини яхшилаш мумкин, деб фикр юритади. Шу мақсадда тўғрилик, ростгўйлик, садоқат ва марҳамат каби фазилатларни тарғиб этади.
Асардаги ҳикоятлардан бири - "Исо Мўжизаси". Унинг мазмуни қуйдагича: Ҳикоят. Биз саломлар йўллайдиган Исо пайғамбарга бир кимса келиб айтди: "Ей оллоҳнинг расули, ўликка ўқиса тириладиган дуони менга ўргатишингни тилайман". Исо алайҳиссалом айтди: "Қўй, бу савдодин, кечгин, йўқса зиён қиласан". У айтди: "Албатта ўргатишинг керак".
Исо алайҳиссалом бахиллик қила билмади: ўргатди. У киши ўрганиб кетар экан, кўрди: бир эрда қуруқ суяклар ётипти. Айтди:
"Бу дуони бунга ўқиб боқайчи - тирилармикан" деб ўқиди. У арслон суяклари экан. Тирилиб у кишини парча - парча қилиб ташлади. Шу сабабдан бу мақолни айтарлар:
Ҳар бир эр иш учундир, ҳар бир иш бир эр учун,
Маслаҳат ул: ўз ишини ишлагай моҳир киши.
Доимо турли савоб узра юрар оқил киши,
Келтирар излаб ўлимни ўзига нодон киши.
Мароқли ҳикоянинг ғояси ёрқин: киши қўлидан келмайдиган иш билан шуғулланмаслиги керак. Хой - ҳавас қули бўлиб ҳар ишни қиламан деб уринаверса, ўзига зарар қилади. Шеърий хулоса ҳикоя мақсади изҳоридир: ҳар бир киши бир иш учун! ҳар бир иш бир киши учун! Шундай қилинганда киши ўз касбини камолга этказади, яъни ҳунарини санъат даражасига этказади.
"Гулистони бит-туркий" асари катта адабий ёдгорлик ҳисобланиб, қадимги туркий тилни ўрганишда муҳим манбадир. Унинг ягона қўлёзмаси Голландиядаги Лейден университетида, фотонусхаси, Ўзбекистон ФА Шарқшунослик институтида сақланади.
"Суҳайл ва Гулдурсун" достони ўзбек эпик шеърияти тараққиётида ўз ўрнига эга. Достон халқ афсонаси "Гулдурсун" асосига қурилса-да, унда реал тарихий воқеалар, яъни Амир Темурнинг Хоразмга юриши ҳам акс этган.
