Фитрат Ўрта Осиё жадидчилик харакатининг машхур вакилларидан, янги ўзбек адабиётининг асосчиларидан, усули жадид мактабларининг назариётчиси ва амалиётчиси, драматург, носир, шоир ва олим. У маданиятимиз тарихида шоир ва носир, драматург ва публицист, тилшунос ва адабиётшунос, тарихчи ва файласуф, санъатшунос ва жамоат арбоби сифатида қолган. 1996 йилда Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонига кўра Навоий мукофоти ва Мустақиллик ордени билан тақдирланди.

Абдурауф Абдураҳмон ўғли Фитрат 1886 йил Бухорода зиёли оиласида туғилган. Бухоро, Истамбул мадрасалари ва дорилфунунларида ўқиган.
Фитрат араб, форс, турк тилларини мукаммал билганлиги туфайли Шарқнинг буюк алломалари ижодини яхши ўзлаштирган.

Адибнинг отаси савдо ишлари билан шуғулланган бўлиб, 1918 йилгача Қашқарда туриб қолган. У асосан, онаси Мустафо биби (Бибижон) тарбиясида бўлган. Мустафо биби Шарқ адабиётини яхши билгани туфайли Бедил, Навоий, Фузулий, Зебунисо, Увайсий каби улкан шоирларнинг ғазалларидан хабардор бўлган.
Фитрат 1909 йили Туркияга ўқишга бориб, 1913 йилгача Истамбул дорилфунунида таҳсил кўрган.

Туркияда ташкил топган «Бухоро таълими маорифи» уюшмасида фаоллик кўрсатган. Унинг илк шеърий тўплами 1911 йилда «Сайҳа» («Чорлов») номи билан шу ерда чоп этилган. «Сайёҳи ҳинди», «Мунозара» каби асарлари ҳам шу йилларда Туркияда босилган. 1909-1913 йилларда Туркия дорилфунунида ўқиётганида жадидчилик ғоялари билан танишиб, шу ғоялар билан суғорилган қатор асарлар ёзган. У Туркиядаги таҳсили даврида ўзига Фитрат (зукко, доно, билимдон) деб тахаллус олган.

Фитрат ижодининг бошланиши Туркистонда инқилобий ҳаракатлар кучайган, Шарқ уйғонган даврларга тўғри келади. У 1913 йили форс-тожик тилида яратган «Мунозара» асарида Бухоро амирлигининг диний жаҳолат ва хурофот орқасида бошқа мамлакатлардан орқада қолгани сабабларини очиб ташлайди. Бу даврда Оврўпо фани ва маданиятини тарғиб қилиш ҳам Фитрат маърифатпарварлигининг муҳим йўналишини ташкил этган.

Фитрат 1917 йили Февраль инқилобидан кейин «Ҳуррият» газетасини ташкил этиб, унда халқни истиқлол учун курашга даъват этувчи шеър ва мақолаларини эълон қилган. Унинг «Ҳуррият» газетасида босилган «Юрт қайғуси» номли шеър ва сочмаларида Туркистоннинг ҳурлиги учун курашга бел боғлаган лирик қаҳрамоннинг «Мен сен учун туғилдим, сен учун яшарман, сенинг учун ўларман, эй туркнинг муқаддас ўчоғи!» деган даъвати баралла эшитилади.

Фитрат фақат етук шоир, публицист ва ҳикоянависгина эмас, етук драматург сифатида ҳам адабиётимиз ва маданиятимиз тарихидан мустаҳкам ўрин эгаллайди. Унинг «Қон», «Бегижон», «Темур сағанаси», «Ўғизхон», «Або Муслим», «Ҳинд ихтилолчилари», «Чин севиш» каби драмаларида миллий мустақиллик учун кураш ғояси ёрқин ифодасини топган.

1922 йили нашр этилган «Ўзбек ёш шоирлари» тўпламида Чўлпон, Элбек шеърлари билан бирга, Фитратнинг бир қатор шеърий асарлари ҳам илк бор ўзбек ўқувчисига ҳавола этилган. У мазкур тўпламга кирган «Миррих юлдузига», «Беҳбудийнинг сағанасини излаб», «Шарқ», «Шоир» каби шеърларида миллатпарвар ва ватанпарварлик позициясида қатъий турганини яна бир бор намойиш этиб, Октябрдан кейинги воқеаларнинг ғайриинсоний моҳиятини фош этади. Шоир ижоди ва дунёқарашидаги ана шу ҳол кейин ҳам сусаймай, «Абулфайзхон», «Арслон» ва «Восеъ қўзғолони», «Шайтоннинг тангрига исёни» каби драмаларида янада чуқур ўз ифодасини топди. Унинг «Қиёмат» каби ҳикояларида диний фанатизм ижтимоий тараққиётга тўсиқ бўлган куч сифатида фош этилади.

Фитрат йирик адабиётшунос олим сифатида ҳам бир қанча асарлар яратган. Жумладан, «Адабиёт қоидалари», «Аруз ҳақида» каби илмий рисолалари «Эски ўзбек адабиёти намуналари» сингари тазкиралари ўзбек адабиётшунослиги фанининг шаклланишида муҳим роль ўйнади. Шунингдек, унинг Умар Хайём, Фирдавсий, Навоий, Бедил ҳақидаги тадқиқотлари адабиётимиз тарихини ўрганишда муҳим манба бўлиб хизмат қилади. Фитрат Аҳмад Яссавий, Сулаймон Боқирғоний каби ўндан ортиқ мумтоз адабиёт вакиллари ҳақида ҳам мақолалар ёзган. Шу тарзда уларнинг адабиётимиз тарихида ўрни ва аҳамиятини белгилаб ҳам берган.

Фитрат, айни пайтда, давлат ва жамоат арбоби сифатида ҳам фаол хизмат қилган. Жумладан, 1921 - 1923 йилларда Бухоро Халқ Жумҳуриятида маориф халқ нозири бўлиб хизмат қилган. 1923 - 1924 йилларда эса фрунзечилар томонидан қувғин қилинган шоир Москвадаги Шарқ тиллари институтида илмий фаолият билан шуғулланган, маърузалар ўқиган. Фитратнинг ўзбек тили грамматикасига оид дарсликлари 1925-1930 йилларда беш марта чоп этилган. Тилшунослик ва адабиётшунослик бўйича олиб борган тадқиқотлари учун Фитратга ўзбек олимлари орасида биринчилардан бўлиб профессор унвони берилган.

Фитрат ҳам мустабид тузум тазйиқи остида 1937 йилда ҳибсга олиниб, 1938 йил 4 октябрда Абдулла Қодирий, Чўлпон сингари ёзувчилар билан бирга отиб ташланган. Фитрат гарчи 60-йилларда оқланган бўлса ҳам, фақат истиқлол даврига келиб рўшнолик юзини кўрди. Бу даврга келиб унинг «Чин севиш» тўплами нашр этилди. Шунингдек, сўнгги йилларда унинг кўп жилдлик «Танланган асарлар»и чоп этилмоқда. Энг муҳими, фитратшунослик илми авж олиб, ўнлаб диссертациялар, юзлаб илмий мақола ва рисолалар яратилди.

1991 йил 25 сентябрда Фитратга вафотидан кейин ўзбек адабиётини ривожлантиришдаги хизматлари учун Алишер Навоий номидаги Республика Давлат мукофоти берилди.

Фитрат номида Тошкент ва Буxорода кўчалар, мактаблар бор. Туғилган шаҳрида ёдгорлик музейи очилган, xиёбон барпо этилган, 1996 йили таваллудининг 110 йиллиги мамлакат миқёсида нишонланди. Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонига кўра Навоий мукофоти ва Мустақиллик ордени билан такдирланди.

Фитрат. Муқаддаматул адаб
Фитрат ўша йили Тошкентга келди. Дастлаб Xадрадаги мактабда, май-июн ойларидан Туркистон мусулмон дорулфунуни қошида ташкил топган дорулмуаллиминда тил ва адабиётдан дарс берди. 1919-20 йилларда Афғонистоннинг Тошкентдаги элчиxонасида таржимонлик килди. Фитратнинг Тошкентдаги энг йирик ишларидан бири «Чиғатой гурунги» жамиятини ташкил этиши бўлди. Жамият ўзбек тили ва адабиётинигина эмас, умуман ўзбек маданиятининг шаклланиш ва тараққиёт тариxини янги, замонавий илм асосида ўрганишга асос солди. Фитрат 1920 йил 9 апрелида «Тонг» журналининг 1-сонини босмадан чикарди. Журналда «Чиғатой гурунги» аъзоларининг деярли барчаси иштирок этди. Афсуски, унинг 3-сони чиқиб, тўxтаб колди.
Фитратнинг тил дарсликларидан Нахв (синтаксис)
1920 йили Фитрат Буxорога келади. 1921 йилдан xалк маорифи нозири, яна бир йил ўтгач, Xорижия нозири, xалқ xўжалиги йигъилишининг раиси, жумхурият МИК ўринбосари. Xалк нозирлари шўросининг муовини, Хукумат план ва смета ташкилий хайъатининг раиси, БXШЖ Меҳнат кенгашининг Президиум аъзоси вазифаларини олиб боради. Жумхурият ижтимоий-маданий хаётининг хамма масалаларида фаол иштирок этади. Унинг ташаббуси билан 1921 йили Буxорода Шарқ мусиқа мактаби очилади. 1923-24 йилларда Фитрат Москвадаги собик Шарқ тиллари (1921 йилдан Шаркшунослик илмий тадқиқкот) институтида ишлади, илм билан шуғулланди. Ленинград Давлат университетининг Шарқ факултетида Шарқ xалқлари тили, адабиёти, маданиятидан маърузалар ўкиди, профессорликка сайланди. Фитрат Ўзбекистонга 1927 йили қайтиб келди. Самаркандда янги ташкил топган Олий педагогика институти (ҳозирги СамДУ)да иш бошлади. У ўз ҳаёти давомида юзлаб жанговор мақолалар, ўнлаб ижтимоий-сиёсий рисолалар яратди. Биргина Туркистон матбуоти эмас, Афғонистон, Ҳиндистон, Туркия, Кавказ, Волгабўйи матбуотида фаол иштирок этди.

Фитрат. Мунозара. Истанбул.
1930 йилдан унга сиёсий айб қўйила бошланди. 1937 йил 24 апрелда хибсга олинди ва бир ярим йиллик қийноқлардан сўнг 1938 йил 4 октябрида отиб ўлдирилди.
1909 йили «Мунозара» (Ҳиндистонда бир фаранги ила Буxороли мударриснинг бир неча масалалар ҳам усули жадида xусусида қилган мунозараси") асари Истанбулда чоп этилди. 1911 йили «Сайха» шеърий тўплами, 1912 йили «Сайёҳ ҳинди» («Баёноти сайёҳи ҳинди») босилиб чикди. «Раҳбари нажот» (1915), «Оила» (1916), «Бегижон» (1916), «Мавлуди шариф» (1916), «Або Муслим» каби асарлари нашр этилди.
Фитрат усули жадид мактаблари учун янги дарсликлар хам ёзди. «Оҳу» (1917, Боку) китоби, Шокиржон Рахимий ва Қаюм Рамазон билан ҳаммуаллифликда ёзилган «Она тили» (1918) дарслиги, «Чўзғилар» («Унлилар»), «Битим йўллари» (1919), «Бедил» (1923, 1924) «Ўзбек тили коидалари», Сарф (1-китоб), Нахв (2-китоб) (1925), Сарфи забони тожик (1925), «Адабиёт коидалари» (1926) каби дарслик-кўлланмалари шулар жумласидандир.
Фитрат дарсликларидан Ўқув, 1917.
Фитрат ўзбек драматурги сифатида «Ўғизxон», «Темур сағанаси» «Чин севиш» (1920), «Ҳинд иxтилолчилари» (1923) «Абулфайзxон» (1924), «Шайтоннинг тангрига исёни» (1924), «Арслон» (1926) каби асарларини яратди.
Айни пайтда, унинг ўз аҳамиятини бугунги кунгача сақлаб келаётган «Энг эски туркий адабиёт намуналари» (матн, тадкикот, изохлар, 1927), «Ўзбек адабиёти намуналари» (матн, тадқиқот, изоҳлар, 1929), «Шарқ шаxмати» (1928), «Ўзбек классик мусиқаси ва унинг тариxи» (1927), «Форс шоири Умар Хайём» (1929) каби кўплаб тадқиқотлари эълон қилинди.
Адабиёт назариясига оид «Шеър ва шоирлик» (1919), «Адабиёт қкоидалари» (1926), «Санъатнинг маншаъи» (1926), «Аруз хакида» (1936) асарлари билан ўзбек адабий-эстетик тафаккурини янги боскичга кўтарди. Юсуф Xос Хожибдан Машрабга қадар бўлган мумтоз адабиёт намояндалари хакида чуқур назарий мақолалар (30дан ортик) ёзди.
Ватан ва миллат мустақиллиги, илм-фан ривожи, таълим-тарбия равнақи каби масалалар Фитрат асарларининг лейтмотивини белгилайди.
Фитрат асарлари у ҳаётлик пайтидаёқ юксак баҳо олган, бошка тилларга таржима қилинган. Уни қайта «танитиш» 80-йилларнинг иккинчи ярмида бошланди. ЎзМУ профессори Б. Косимов 1994 йили «Фитрат» монографиясини эълон килди. Х. Болтабоев «20 аср ўзбек адабиётшунослиги ва Фитратнинг илмий мероси» (Т., 1996), И. Ғаниев «Фитрат драмалари поетикаси» (Т., 1998) мавзуларида докторлик диссертатсияларини химоя килдилар. Унинг ижодий мероси Б. Эргашев, Д. Тошкўзиев каби файласуфлар, хуқуқшунослар томонидан хам ўрганилмокда.

Асарлари:
«Сайха» («Фарёд» 1912, илк шеърий тўплами), «Учқун», «Шеърлар, Достон», «Менинг туним», «Шарқ», «Йигит», «Бир оз кул», «Мирриx юлдузига» (1922, «Гўзал юлдуз, еримизнинг энг кадрли тувғони» мисраси билан бошланади. Бу шеър истиқлол рухи билан суғорилган, салкам 70 йил давомида миллатчилик руҳидаги асар сифатида бахоланган бўлиб, унда сотқин, иккиюзламачи, золим одамлар қораланган), «Мунозара» (С. Айний «бу асар давр тараққиётига ғоят кучли ва самарали таъсир кўрсатди», деб баҳолаган асар), «Юрт кайғуси», «Қиёмат» (Хикоя қахрамони Почамир «Нима қилган бўлсам яратганнинг иродаси билан қилганман. Яратган менинг барча қилмишларимдан воқиф-ку, бу ерда ҳисоб-китоб килиб ўтиришнинг нима кераги бор» - деган), «Бегижон» (1916), «Або Муслим» (1916) «Темур сағанаси» (1918), «Ўғузxон» (1919), «Чин севиш», «Арслон» (1925), «Абулфайзxон», «Ҳинд иxтилолчилари» (1923, Берлин, Русия истибдодига қарши курашга чорловчи асар) каби драматик асарлари, «Адабиёт қоидалари» (1926, Адабиёт муаллимлари ва адабиёт ҳаваслилари учун ко‘лланма), «XВИ асрдан сўнгги ўзбек адабиётига бир қараш», «Фирдавсий замони ва мухити», «Аҳмад Яссавий», «Навоийнинг форсий шоирлиги ва унинг форсий девони тўғрисида», «Бедил» (илк тадқиқот), «Машраб», «Форс шоири Умар Хайём», «Ўзбек шоири Турди», «Ҳибатул хақойик» каби тадқиқот ва мақолалари, «Ўзбек адабиёти намуналари» (1928), «Аруз хақида» (1935), «Ҳинд саёҳи қиссаси» (1912), «Тилимиз» (1919) каби асарлари, «Ёпишмаган гажаклар» (1929, "Бойбўлатовга очиқ xат". Унда Фитрат Бойбўлатовга қарата «Азизим, Ўрта Осиёнинг оламга маълум бир маданияти бўлғон, бу маданиятнинг туркий асарлари қолган. Бу асарларнинг ҳаммасига бирдан «аxлат» лар дейиш сизнинг муҳокамангизнинг кирлигидан чиққан янги бир истилох бўлса керак» деган фикрларни баён этган. У Фитратнинг ўзига нисбатан панисломист, пантуркист, ўтмишни қўмсовчи ва унинг меросини тарғиб қилувчи комфирка ва социализмнинг душмани, миллатчи деган туҳматни ёпиштирувчиларга қарши раддия, очиқ xат сифатида эълон килинган мақоласидир), «Иттифок этайлик» (1917, унда Фитрат «...Қўлни - қўлга берайлик, ҳақ йўлинда, дин йўлинда, миллат йўлинда жадидимиз, қадимимиз, мулламиз, бойимиз ва авомимиз бир ерга тўпланайлик, бир-биримизга кўмакчи ва мададкор бўлайлик» деган эди), «Сиёсий ҳоллар», «Муxторият», «Туркистонда руслар», «Англиз ва Туркистон», «Шарк сиёсати» каби публицистик маколалари, «Меърож» (хикоя), «Оқ мозор», «Қийшиқ эшон», «Ҳинд сайёҳи баёноти» (форс-тожикча, 1912), «Раҳбари нажот» (1915), «Оила» (1916), «Вайрон бўлган қабрлар», «Амир Олимxон» рисоласи.

Чоп этилган асарлари:

Фитрат. Шеърлар. «Ўзбекистон адабиёти ва санъати», 1987 йил 11 декабр.
Фитрат. Шеърлар. «Шарқ юлдузи», 1991, 6-сон.
Фитрат. Ҳинд иxтилолчилари. «Шарқ юлдузи», 1990, 4-сон.
Фитрат. Туркистонда руслар. «Шарқ юлдузи», 1992.
Фитрат. Ўзбек классик мусикаси тариxи. Т.: «Фан», 1993.
Фитрат. Танланган асарлар, Икки жилдлик. Т.: «Маънавият», 2001.
Фитрат. Чин севиш. Т.: «Адабиёт ва санъат», 1996.
Фитрат. Нажот йўли. Т.: «Шарқ», 2002.