Ўзбек адабиётининг йирик намояндаси Абдулла Қодирий (Жулқунбой) ўз мактабининг ноёб дурдона қалб эгаси. Ёзувчи бу дунёда ўзига хос наср қасрини яратган. У янги ўзбек адабиётининг машҳур намояндаларидан бири. Абдулла Қодирий дастлаб адабиёт даргоҳига шоир сифатида кириб келган бўлса-да, истеъдодли ҳикоянавис, журналист-публицист, ҳажвий ёзувчи, таржимон, ўзбек романчилигининг асосчиси сифатида танилди.

Абдулла Қодирий ўзбек реалистик прозасининг шаклланишида унинг ибтидоий баёнидан жонли тасвирга ўтишда, ўзбек адабий тилининг муайян нормага тушишида катта роль ўйнаган санъаткордир.
М.Қўшжонов

Абдулла Қодирий ўзбек адабиётининг йирик намояндаларидан биридир. Атоқли сўз санъаткори, ўзбек романчилигининг буюк асосчиси Абдулла Қодирий (Жулқунбой) 1894 йил 10 апрелда Тошкент шаҳрининг Бешоғоч даҳа, Эшонгузар маҳалласида, боғбон оиласида дунёга келди. «Ёшим тўққиз-ўнларга боргандан сўнг мени мактабга юбордилар», деб ёзадилар таржимаи ҳолида. Абдулла Қодирий дастлабки саводни Занги ота маҳалласидаги мулла Олим домладан олганлар. «Мактабда икки-уч йил чамаси эски усулда ўқиб, кейинги вақтларда оиламизнинг ниҳоятда қашшоқ ҳаёт кечиргани важидан ўн икки ёшимда мени бир бойга хизматчиликка берадилар. Хўжайиним ўзи савдогар киши бўлиб, ўрисча ёзув-чизув биладиган одамга муҳтож эди.

Шу тама бўлса керак, мени ўрис мактаб (рус-тузем мактаб)ига юборди. Мактабдан қайтиб келгандан сўнгра хўжайинимнинг хизматини қилиб юрганим учун мактабда тегишли истеъфодани ололмадим; иккин йил мундоқ хизматда юриб чидай олмасдан ота-онамга ёлвориб, уйимга қайтиб келдим ва ўз уйимдан бориб ҳалиги мактабда, ўқиб юрдим», - деб ёзади таржимаи ҳолида. Рус-тузем мактаби тўрт йил муддатли бўлиб, Абдулла Қодирий уни 1912 йили муваффақият билан тугатади. Битириш имтиҳонида генерал Самсонов иштирок этган ва имтиҳонларни аъло даражада топширган Абдулла Қодирий ва Акмал Акромовларга биттадан кумуш соат мукофот берган.

Унинг рус-тузем мактабида ўқиши, болалигиданоқ рус тилини пухта эгаллаши бўлғуси ёзувчи ижодий тақдирида муҳим аҳамият касб этади, рус ва жаҳон адабиёти, маданияти билан бевосита танишув учун йўл очиб берди. Абдулла Тошкентдаги Абулқосим мадрасасида 1916-1917 йиллари таълим олади. Мадрасадаги қисқа таълим унинг ислом илми, араб ва форс тилларини эгаллаши, кейинчалик бу соҳаларни мустақил ўзлаштириши учун замин ҳозирлади.

Абдулла Қодирий араб, форс ва рус тилларини яхши ўрганган. Оиласи камбағаллашганлиги сабабли болалигидан бошлаб мустақил меҳнат қила бошлаган, турли касбларни эгаллаган, маҳаллий савдогарларга котиблик ва гумашталик қилган (1907-1915). У 1918 йилда Эски шаҳар озиқ қўмитасининг ўзбекча саркотиби, 1919 йилда «Озиқ ишлари» газетасининг муҳаррири, 1920 йилда Касабалар шўросининг саркотиби, 1924-26 йилларда «Муштум» журнали ташкилотчиларидан ва таҳрир ҳайъати аъзоси каби ишларда ишлаган. У матбуот, журналистика соҳасидаги билим ва малакасини ошириш мақсадида 1924-1925 йилларда Москвадаги журналистика институтида таълим олади.

Абдулла Қодирийнинг илк ижодий фаолияти 1913-1914 йилларда бошланган. Дастлаб «Садои Туркистон» газетасининг 1914 йил 1 апрель сонида «Янги масжид» сарлавҳали хабар босилган. Бу хабар остида «Абдулла Қодирий» деб имзо чекилган. Кейинчалик, унинг «Тўй», «Аҳволимиз», «Миллатимга бир қарор!», «Фикр айлағил» каби шеърлари «Садои Туркистон» газетаси ва «Ойна» журналида босилган. Абдулла Қодирий бу шеърларида миллатдошларни жаҳолат ва хурофотга қарши курашга чақириб, маърифатпарвар шоир сифатида майдонга чиққан. Бу йилларда «Бахтсиз куёв» драмаси, «Жувонбоз», «Улоқда», «Жинлар базми» каби қатор жиддий, бадиий жиҳатдан пишиқ асарларини яратган. Унинг «Жувонбоз», «Улоқда» каби ҳикояларида ўз халқини саводли, билимли, маданиятли ва озод кўриш истаги сезилиб туради. Адибнинг «Улоқда» ҳикояси аввалги асарлари билан тенглаштириб бўлмайдиган даражада юқори бўлиб, ХХ аср бошидаги ўзбек адабиётидаги реализмнинг чўққиси, реалистик ҳикоянинг энг яхши намунаси ҳисобланади.

Абдулла Қодирий 1919-1925 йиллар оралиғида матбуотда юзлаб мақола ҳажвиялар яратди. Бу асарларини у ҳар хил – Қодирий, Жулқунбой, Калвак Маҳзум, Тошпўлат, Овсар, Думбул, Шиғой деган имзо- тахаллуслар билан эълон этган. Шу тахаллуслардан бири ва халқ ўртасида машҳур бўлгани Жулқунбойдир. Абдулла Қодирийни ёзувчи сифатида илк бор элга танитган нарса – унинг ҳажвий асарлари, яъни «Калвак Маҳзумнинг хотира дафтаридан» ва «Тошпўлат тажанг нима дейди?» каби ҳажвий қиссаларидир. Ёзувчи бу асарларида одамлар табиатидаги муайян салбий ҳодисларни соф мафкуравий нуқтаи назардан туриб, нуқул бирёқлама қоралаш, фош этиш йўлидан бормай, характер ва ҳодисаларни холис туриб, мураккаблиги, зиддиятлари билан кўрсатишича жазм этди, - дейди адабиётшунос олимлар У.Норматов, Б.Каримовлар ўз илмий мақолаларида.

Абдулла Қодирий шўро ҳокимиятининг дастлабки йилларида журналистик фаолияти билан бир қаторда кўплаб публицистик ва ҳажвий асарлар ёзди ва ўзбек адабиётидаги биринчи роман «Ўтган кунлар» ни яратди. 1922 йилда «Инқилоб» журналида романдан дастлабки парчалар эълон қилинган. Сўнгра романнинг ҳар бир бўлими алоҳида-алоҳида китобча (биринчи бўлими-1924, иккинчи бўлими-1925, учинчи бўлими- 1926 йилларда) ҳолида нашр этилди. «Ўтган кунлар» романи халқимизнинг XIX аср ўрталаридаги ҳаётидан ҳикоя қилади. У инсонпарварлик, адолатпарварлик, вафодорлик, қаҳрамонлик, золимларга ва хиёнатчиларга чексиз нафрат руҳи билан суғорилган. Романда феодал хон ва беклар ўртасидаги ўзаро урушлар қаттиқ қораланади.

Муаллиф ўша замон кишилари аҳволи-руҳияти, орзу- интилишлари, қувонч ва ташвишларини зўр маҳорат билан ёрқин образлар орқали кўрсатади. Романнинг бош қаҳрамонлари Отабек ва Юсуфбек ҳожилар шу юрт истиқлоли, фаровонлиги, осойишталиги йўлига ҳаётини, жонини тиккан фидойи кишилардир. Жумладан, Отабек ўз она Ватанини севади, унинг сиёсий, иқтисодий ва маданий жиҳатдан тараққий этишини истайди. У хон ва беклар ўртасидаги ўзаро беъмани урушларни қоралайди. Отабек реакцион урф- одатлар билан келишолмайди, уларга қарши туради. У эркин муҳаббат тарафдори.

«Ўтган кунлар» романида адолатли хонлик тарафдаги Юсуфбек ҳожи образи муҳим ўрин эгаллайди. Юсуфбек ҳожи образида тадбирли, инсонпарвар, адолатпарвар киши, ўз халқи ва ўз юртининг тақдири учун қайғурувчи, ўз ниятлари пучга чиққанда ҳам тушкунликка берилмаган иродали инсон, доно ва меҳрибон ота қиёфаси намоён бўлади.

«Ўтган кунлар» романи меҳнаткаш халққа чуқур ҳурмат руҳи билан суғорилган. Ёзувчи Ҳасанали, уста Олим, Саодат, Тўйбека, Ойбодоқ сингари меҳнаткаш халқ вакиллари образларини меҳр билан тасвирлаган. Жумладан, Юсуфбек ҳожининг хизматкори Ҳасанали
уддабурро, тадбирли, садоқатли, ақлли, ғамхўр, виждони пок, меҳрибон - умуман оддий инсонга хос энг яхши фазилатларни ўзида мужассамлантирган киши образи сифатида китобхон ҳурматига сазовор бўлади. «Ўтган кунлар» романида хотин-қизлар образи салмоқли ўрин эгаллайди. Ёзувчи хотин-қизларнинг Кумушбиби, Зайнаб, Ўзбек ойим, Офтоб ойим, Саодат, Ойбодоқ, Тўйбека, Хушрўйбиби, Жаннат кампир каби ўнлаб хилма-хил образларини яратган. Муаллиф, ижобий образларнигина эмас, Ҳомид, Хушрўйбиби, Жаннат кампир, Мусулмонқул, Азизбек, Содиқ каби салбий образларни ҳам зўр маҳорат Билан яратган. Хушрўйбиби образини олайлик. Кумушбиби вафодорлик, гўзаллик ва самимийликнинг рамзи бўлса, Хушрўйбиби ичи қоралик ва шумлик, баттоллик ва ёмонлик, беҳаёлик ва уршқоқлик, ўжарлик ва худбинлик тимсолидир.

Хуллас, «Ўтган кунлар» романидаги образларнинг ҳар бири ўзича бир оламки, улар ҳеч қачон бир-бирини такрорламайди. Уларнинг ҳаммаси ҳам юксак даражада маҳорат билан яратилгандир. Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» асари – ўзбек романчилигининг биринчи чўққисидир.

Қизиқ маълумолардан яна бири, Абдулла Қодирий саҳар тонгда "Ўтган кунлар" номли асарини ёзаётиб, Кумушнинг вафоти жараёнида ҳатто ўзи ҳам йиғлаган.

Адиб иккинчи йирик асари «Меҳробдан чаён» ни 1928 йилнинг февралида ёзиб тугатган. Ушбу роман 1929 йили Самарқандда босилиб чиқди. Абдулла Қодирийнинг «Меҳробдан чаён» романида Қўқон хони Худоёрхон ва унинг саройидаги адолатсизлик, бузуқликлар, хон саройининг фисқу- фасод ва фитна уяси эканлиги очиб ташланган.

Романнинг мавзусини ёзувчининг ўзи қуйидагича изоҳлайди: «Туркистон феодалларининг кейинги вакили бўлған Худоёрнинг ўз ҳоҳиши йўлида деҳқон оммаси ва майда ҳунарманд-косиб синфини қурбон қилиши, мамлакат хотин-қизларини истаганча тасарруф этиши, бунга қарши келгучилар тиласа ким бўлмасин, раҳмсиз жазо бериши рўмоннинг мавзиъдир. Худоёрнинг бу йўлдағи биринчи истинодгоҳи бўлған уламолар, уларнинг ички-ташқи аҳволи, ахлоқи, мадраса ва оила ҳаёти уламода инсоний ҳис битканлиги ва қолғани ҳам хабосат пардаси остида сезилмас даражага етканлиги мундарижа сиғдирған қодар баён қилинади».

Абдулла Қодирий 30-йиллардаги мураккаб шароитда ҳам бадиий ижодни давом эттирди. 1934 йил қишлоқ ҳаётидан «Обид кетмон» қиссасини ёзди. Қиссадаги Обид образи ўзбек адабиётидаги ноёб ҳодиса. Уни ўзбек халқининг меҳнат, деҳқончилик, маданияти бобидаги етуклиги тимсоли, дейиш мумкин. Ёзувчи инсон шахсига ёндошишда ўша даврда одат тусига кирган тор «синфийлик» доирасидан анча четга чиқиб умуминсоний қадриятларни асраш, ардоқлаш йўлидан боради. Адиб холис туриб коллективлаштириш ҳаракатининг бир қанча томонларини ҳаққоний кўрсатади. Колхоз тузуми охир-оқибатда одамлардаги ташаббусни, шахсий эгалик, манфаатдорлик туйғусини сўндириш мумкинлигини айтади.

Абдулла Қодирий асарлар ёзиш билан бир қаторда зукко тилшунос, забардаст таржимон сифатида ҳам катта ишлар қилади. Адиб татар физик олими Абдулла Шуносийнинг «Физика» (1928), Н.В.Гоголнинг «Уйланиш» асарини (1935), А.П.Чеховнинг «Буқаламун» (1936) асарларини ўзбек тилига таржима қилди. Н.В.Гоголнинг «Уйланиш» асари таржимаси ўша йили Ҳамза номли театр саҳнасида ўйналди. Қозонда нашр этилган «Тўла русча-ўзбекча луғат»ни (1934) тузишда иштирок этган. Абдулла Қодирийнинг асарлари, жумладан романлари жаҳон миқёсида тез тарқалди. «Ўтган кунлар», «Меҳробдан чаён» романлари, рус, озарбайжон, латиш, литва, татар, туркман, уйғур, қирғиз, қозоқ, қорақалпоқ, араб, италян, инглиз, немис, турк ва бошқа тилларга таржима қилиниб қайта-қайта нашр этилиб келинмоқда. Абдулла Қодирий «Амир Умархоннинг канизи», «Намоз ўғри» каби романлар яратиш орзусида бўлган. «Амир Умархоннинг канизи», «Намоз ўғри» романлари учун материаллар ҳам йиққан. Бироқ мустабид тузум адибнинг бу орзуларини рўёбга чиқаришга имкон бермади.

Абдулла Қодирий 1926 йилда «Муштум» да босилган «Йиғинди гаплар» мақоласи туфайли қисқа муддат ҳибсга олинган. Бу мақола ҳажв тариқасида ёзилган бўлиб, унда бир неча кишилар, арбоб кимсалар ҳазилтомуз танқид қилиб ўтилади. Ҳажвиясидаги танқидий мулоҳазалар учун «аксилинқилобий ҳаракат қилганлик» да айбланиб ҳибсга олинган. Адибнинг тарихий романлари миллат тақдири, бирлиги, эл-юрт қайғуси, мустақиллиги, шахс эрки, ижтимоий адолат учун кураш ғоялари билан ёзилганлиги ҳам ҳукмрон мафкурага зид асарлар бўлиб чиқди. Яратилган бу романлар шўро даври сиёсати учун зарарли китоблар сифатида бот-бот қораланди. 30 йилларнинг ўрталарига келиб, бу машъум улфатлар (компания) авжига чиқди.

Адиб 1937 йилнинг 31 декабрь куни кечқурун ҳибсга олинди. 9 ойлик қамоқдаги сўроқ-тергов, қийноқ таҳқир, хўрликдан сўнг 1938 йил 4 октябрда Чўлпон, Фитрат кабилар билан бирга қатл этилди. Қодирий ҳибсга олингач, оиласини таъқиб этиш бошланди. Ҳовли-жойи тортиб олинди. У яратган асарлар зарарли саналиб, маҳв этилди, ўтда ёқилди, кутубхоналардан йўқотилди, уларни ўқиш тақиқланди. Бундай таъқибу таҳқирлар йигирма йил давом этди. Ниҳоят собиқ партиянинг ХХ съездида шахсга сиғиниш қораланиб, унинг оқибатларини тугатишга киришилгач, тоталитар тузумнинг айбсиз айбдорлари, қурбонлари қатори Абдулла Қодирий ҳам оқланди.

1958 йилдан бошлаб унинг қутлуғ номи, асарлари халққа қайтарила бошланди. Абдулла Қодирий оқлангандан кейин у ҳақида ва асарлари ҳақида қатор тадқиқотлар ва рисолалар яратилди. Жумладан: М.Қўшжоновнинг «Абдулла Қодирийнинг тасвирлаш санъати» (1966), «Қодирий – эрксизлик қурбони» (1992), «Ўзбекнинг ўзлиги» (Қодирийга армуғон) (1994), А.Алиевнинг «Абдулла Қодирий» (Адабий-танқидий очерк) (1967), Ф.Насриддиновнинг «Адибнинг йўли» (1971), «Маҳорат жилолари» (Абдулла Қодирий ижодиёти) (1974), М.Султонованинг «Ёзувчи услубига доир» (1973), И.Мирзаевнинг «Абдулла Қодирий» (1975), О.Собировнинг «Сарчашма адиб ижодида» (1975), «Абдулла Қодирийнинг ижодий эволюцияси» (1977), Ҳабибулла Қодирийнинг «Отам ҳақида» (1974 –1983), Муродхон Абдуғаффорнинг «Истеъдод жозибаси» (Абдулла Қодирий ҳикояларининг бадиияти ва уларнинг қиёсий таҳлили) (1992), У.Норматовнинг «Қодирий боғи» (Абдулла Қодирий ҳаёти ва ижоди ҳақида) (1995), «Ўтган кунлар» ҳайрати (1996), Х.Лутфиддинованинг «Гулларнинг раъноси» (1997), Баҳодир Каримнинг «Қодирий қадри» (2003), С.Мирвалиевнинг «Абдулла Қодирий» (ҳаёти ва ижоди) (2004) каби рисолалар яратилди.

Адибнинг ҳаёти, ижодига бағишлаб ҳужжатли фильм, асарларидан кино ва пьесалар яратилди ва яратилмоқда. Жумладан, «Ўтган кунлар», «Меҳробдан чаён» каби романлари бўйича бадиий фиьм ва видеофильмлар ишланди ва театр саҳналарида қўйилди.
Марҳум Ҳабибулла Қодирийнинг отаси ҳақида ёзиб қолдирган хотиралари асосида «Хўрликдан ўлим тансиқроқдир» ҳужжатли фильми тайёрланди. Фильмнинг сценарийси адибнинг невараси Шерхон Қодирий қаламига мансуб, режиссер Ш.Биззатов уни экранга олиб чиққан.

Ўзбекистон Республикаси 1991 йил мустақиллиги эълон қилгандан сўнггина Абдулла Қодирийга юксак ҳурмат ва эҳтиром кўрсатила бошланди. Абдулла Қодирийга Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти (1991), Ватанимизнинг энг юксак мукофоти – «Мустақиллик» ордени биринчи бўлиб Абдулла Қодирийга берилди (1994), Абдулла Қодирий номидаги Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти – Ўзбекистон Республикасининг бадиий ижод соҳасидаги илк олий мукофоти, Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ислом Каримов ташаббуси билан 1991 йил 6 февралда таъсис этилди.

Бу мукофот адабиёт, санъат ва меъморчилик соҳасида яратилган, миллий истиқлол ғояларини ёрқин бадиий шаклларда акс эттирган,Ўзбекистоннинг буюк тарихини ва ҳозирги юксалиш жараёнларини ҳаққоний образлар орқали гавдалантирган ва кенг жамоатчилик томонидан тан олинган етук асарлар учун берилади.
Ҳозирги кунда Тошкент Давлат Маданият институти, Жиззах Давлат педагогика институти, Халқ мероси нашриёти, Навоий вилояти универсал илмий кутубхонаси, метро бекати, истироҳат боғлар, мактаб ва кўчалар, маҳаллаларга унинг номи берилган. Абдулла Қодирий қолдирган маънавий мерос – унинг нодир асарлари мангуликка даҳлдордир.

Яна бир қизиқ маълумотлардан бири Абдулла Қодирийнинг Ҳабибулла исмли ўғли "Отам ҳақида", "Абдулла Қодирийнинг сўнги кунлари" асарлари билан машҳурдир.

Мухокама қилиш

Ўзбек романчилигининг асосчиси: Абдулла Кодирий